Trận Constantinople II,  năm 1453: đánh dấu sự kết thúc của đế chế La Mã

0
62

Trận Constantinople II, diễn ra năm 1453 giữa người La Mã phương Đông (Giovanni Giustiani) với người Thổ Nhĩ Kì  (Mohammed) đã đánh dấu sự kết thúc của lịch sử kéo dài gần 1.500 năm đế chế La Mã. Đó cũng là một cú đánh lớn với đạo Cơ đốc, người Hồi giáo sau đó được tự do để tiến vào châu Âu mà không có một đối thủ phía sau nào ngăn cản. 

Kẻ uống máu người

Mỗi khi nhìn những thành lũy của Constantinople là Mohammed II lại phát cáu. Năm 1446, cha của ông là Murad II, trong khi chiến đấu với một khối liên minh các thành bang của người Thiên chúa giáo, để đưa được những binh lính đi qua Bosphorus, đã phải trả cho hoàng đế La Mã phương Đông một đồng ducat[1] cho mỗi người lính trong đội quân. Constantinople thường được gọi là thành lũy phía đông của tín đồ Thiên chúa giáo.

Sultan Mehmed II
Sultan Mehmed II của Đế quốc Ottoman

Tầm quan trọng của nó không chỉ là biểu tượng. Nó là thủ phủ với thành lũy bao quanh kiểm soát Bosphorus, là con đường duy nhất thuận tiện để đi từ Anatolia đến bán đảo Balkan, đồng thời là tuyến đường biển để đi từ những vùng đất màu mỡ xung quanh Biển Đen tới Địa Trung Hải. Thành phố này không ngăn chặn những người Thổ Nhĩ Kì tiến vào châu Âu vì lợi nhuận từ việc chở những người Thổ Nhĩ Kì đi qua eo biển này quá cao. Tuy nhiên, thành phố này đã là một điều nhức nhối trong tâm trí của các quốc vương Ottoman.

Khi ấy, quốc vương Mohammed 22 tuổi, đang tìm cách khắc phục tình hình này. Mohammed không phải một người thiếu quyết đoán. Hành động đầu tiên của ông khi trở thành quốc vương vào năm 1451 là cử một kẻ ám sát tới dìm chết đứa em cùng cha khác mẹ của mình – người mà khi trưởng thành có thể là một đối thủ tranh giành ngai vàng. Hành động tiếp theo của ông là xử tử kẻ ám sát. Hành động thứ ba là gả mẹ của đứa em cho một nô lệ. Những người lính gọi ông là “Kẻ uống máu người”, nhưng ông không bận tâm. Ông chỉ khâm phục một vài người, trong đó có một quý tộc Transylvania tên là Vlad the Impaler, còn có tên hiệu là Dracula (Quỷ nhỏ). Khi những sứ giả Thổ Nhĩ Kì từ chối bỏ khăn xếp của họ lúc gặp Dracula, ông đã để họ đội khăn xếp trên đầu. Mohammed nghĩ rằng đó là một quan điểm cao quý và đã làm theo nó. Tất nhiên, có nhiều cuộc đụng độ giữa lính của Dracula và lính của Mohammed. Tuy nhiên, khi Dracula đóng cọc xiên qua hàng nghìn tù nhân Thổ Nhĩ Kì, Mohammed nói: “Không thể đuổi khỏi đất nước một hoàng tử làm được những điều vĩ đại như vậy”.

Mohammed được giáo dục tốt. Ông nói được tiếng Thổ Nhĩ Kì, Hi Hạp, Latin, A Rập, Chaldea và Slav. Ông đã nghiên cứu cuộc sống của những nhà lãnh đạo tài ba và có những ý tưởng hợp lí về chiến lược. Mohammed đã thể hiện điều đó ngay sau lễ đăng quang của mình khi đổ bộ vào bờ biển Bosphorus của châu Âu, ở phía bắc Constantinople. Những binh lính của ông đã xây dựng một pháo đài gọi là Roumelia Hisar và bố trí đầy súng đại bác trong đó. Lúc này, Mohammed đã có thể tách Constantinople khỏi Biển Đen.

Trận Constantinople

Kể từ khi Constantine Đại đế chuyển thủ đô của mình từ thành La Mã  tới thành phố cổ Byzantium của Hi Lạp và đặt tên nó theo tên ông, Constantinople đã luôn bị những kẻ thù nhòm ngó. Tất cả những người Nga và A Rập, người Magyar và Bulgar, cướp biển Bắc Âu và người Seljuk Thổ Nhĩ Kì đã bao vây Constantinople. Thành phố này đã chống lại tất cả kẻ thù, nhưng năm 1203, một đội quân Thập tự đi nhầm hướng đã đánh chiếm nó và lặp lại kì tích vào năm 1204 (xem Constantinople, phần I). Tuy nhiên, điều đó đã xảy ra hơn ba thế kỷ. Những thành lũy đã được xây dựng lại. Ở phía bắc của thành phố là một thành lũy với những tháp rải khắp nơi dọc theo bờ biển Golden Horn, xung quanh mũi đất và dọc theo biển Marmara, ở phía nam của thành phố. Ở phía tây thành phố, trên đất liền là những bức tường hai lớp nổi tiếng của Constantinople. Thực sự, có ba lớp tường, bởi vì mặt bên trong của rãnh nước ở trước bức tường – một cái hào rộng 18m và sâu 4,5m – được xây cao hơn mặt đất để làm một chiến lũy. Ở đằng sau hào là một bức tường cao 7,5m, với những cái tháp cách nhau một quãng gần bằng tầm bắn của một mũi tên. Sau bức tường đó 18m là một bức tường cao 13,5m với 112 cái tháp, mỗi tháp cao 18m. Năm 1203, Enrico Dandolo – quan tổng trấn của Venice, người thực sự chỉ huy cuộc Thập tự chinh – đã chọn mục tiêu tiến công đê biển, bởi vì nó chỉ có duy nhất một hàng rào chắn. Tuy nhiên, nếu so sánh thì Dandolo chỉ huy một hạm đội hùng mạnh, còn hải quân của Mohammed thật thảm hại.

Mặc dù thiệt hại vật chất do quân Thập tự chinh gây ra đã được khôi phục từ lâu, nhưng ảnh hưởng xấu về tâm lí thì vẫn còn nghiêm trọng. Người Hi Lạp bản địa (người Hi Lạp chính thống) căm ghét người “Latin” (người theo Công giáo La Mã). Người Latin cũng không ưa người Hi Lạp. Thị trấn Galata, đi qua Golden Horn, do Genoese bình định, đã thể hiện thái độ trung lập trong cuộc chiến sắp tới với người Thổ Nhĩ Kì. Để được phương Tây giúp đỡ, hoàng đế John VI – người tiền nhiệm của Constantine XI, đã chấp nhận quyền lãnh đạo của Giáo hoàng. Điều này khiến những người dân của ông phẫn nộ. Khi Constantine chấp nhận sự giúp đỡ của Latin, một linh mục chính thống tên là Gennadius đã khích động quần chúng nổi loạn bên ngoài cung điện của hoàng đế, họ hét lớn: “Người bị rút phép thông công phải chết” (Người Latin).

Trong số 25 000 người ở độ tuổi đi nghĩa vụ quân sự, Constantine chỉ có thể tìm được 5000 người sẵn sàng chiến đấu với người Thổ Nhĩ Kì. Giáo hoàng đã cử 200 người dưới quyền chỉ huy của Cardinal Isidore cùng với một số người Latin tình nguyện (hầu hết là người Italy) và những lính đánh thuê tới tham gia cùng những người lính bảo vệ. Đáp lại, những linh mục chính thống tuyên bố họ sẽ không xá tội cho bất cứ ai dính dáng đến những người Latin. Tổng cộng, Constantine chỉ có khoảng 8000 người đấu lại 200 000 lính của Mohammed.

Thực chất, đội quân của Mohammed không hùng mạnh như vẻ bề ngoài. Vì một người lính Florentine tên là Tedaldi đã nói trong số 200 000 binh lính chỉ có 140 000 người chiến đấu hiệu quả. Những người còn lại là “kẻ trộm, kẻ cướp, người bán hàng rong và những kẻ đi theo vì lợi lộc và của cải cướp được”. Mặc dù vậy, Mohammed có 12 000 lính là Janissaries – những bộ binh thiện chiến nhất so với bất cứ quốc gia nào ở châu Âu. Janissaries đã là những đứa trẻ có bố mẹ theo Thiên chúa giáo, nhưng được người Thổ Nhĩ Kì tiếp nhận vào “dòng họ” và được nuôi dạy theo đạo Hồi. Chúng được huấn luyện để trở thành những người lính từ thời thơ ấu và được nuôi dạy theo một kỉ luật khắt khe, gần như trong tu viện. Phần còn lại là người Bashi-bazouks – kị binh phong kiến Thổ Nhĩ Kì và dân quân nông dân đến từ Anatolia.

Mohammed và quân đội của ông. Ảnh: nghiên cứu lịch sử

Phần ấn tượng nhất trong đội quân Thổ Nhĩ Kì là pháo binh. Mohammed có nhiều pháo và có nhiều súng lớn hơn bất cứ hoàng tử nào ở châu Âu hoặc châu Á. Ông ta được gọi là “Pháo thủ vĩ đại hàng đầu thế giới”.

 Nếu như đại bác là tài sản lớn nhất của Mohammed thì tài sản lớn nhất của Constantine là hai nhân vật, cả hai đều là người nước ngoài và là người Latin: Giovanni Giustiani của Genoa – một tướng chỉ huy danh tiếng đã đến cùng với 700 người lính trên 2 chiếc thuyền galê lớn và Johann Grant – một công binh người Đức. Constantine đã bổ nhiệm Giustiani làm tổng chỉ huy lực lượng quân đội của ông.

Mohammed đã chiếm một vài tiền đồn của Byzantine. Để đẩy lui đơn vị phòng thủ ở đây, họ đã mở đầu một cuộc tiến công bằng khí độc, đốt lưu huỳnh. Sau đó, ông ta sẽ chọc thủng những vị trí phòng thủ. Tiếp theo, ông ta sẽ đưa những khẩu pháo nặng nề lên. Những khẩu pháo này di chuyển chậm như sên. Để kéo một khẩu pháo này cần 50 cặp bò và 450 người lính. Binh lính mất khoảng hai giờ để nạp đạn cho mỗi khẩu pháo và những khẩu pháo này chỉ có thể bắn 7 hoặc 8 phát đạn một ngày. Constantine và Giustiani đã được cảnh báo nhiều về nơi cuộc tiến công xảy ra. Đó là một điều hữu ích, bởi vì nếu dàn đều ra thì Constantine chỉ có một người lính trong mỗi khu vực dài 54m của tường thành. Ở những khu vực tường thành không trực tiếp bị đe dọa, Giustiani giảm lính bảo vệ tháp xuống còn một tiểu đội 3 hoặc 4 người.

Cuộc tiến công

trận Constantinople
Mohammed và quân Ottoman tiến quân trong trận Constantinople. Ảnh: nghiên cứu lịch sử

Vào ngày 12 tháng 4, Mohammed bắt đầu pháo kích bằng lực lượng pháo binh có tổ chức đầu tiên trên thế giới. Có nhiều cuộc bắn phá lớn, những khẩu đại bác khổng lồ bắn những viên đạn đá nặng hơn 630kg và 56 khẩu pháo cỡ nhỏ hơn bắn suốt đêm ngày, nhưng lúc đầu, nó không mang lại hiệu quả đáng chú ý. Sau đó, những pháo thủ Thổ Nhĩ Kì tập trung vào một điểm duy nhất trên bức tường thành. Cuối cùng, bức tường bên ngoài cũng sụp đổ, nhưng những người Thổ Nhĩ Kì phát hiện ra kẻ thù của họ đã xây dựng một bức tường mới đằng sau nó.

Vào ngày 18 tháng 4, Mohammed hết kiên nhẫn đã ra lệnh tổng tiến công. Giustiani không có pháo như Mohammed, nhưng ông bảo vệ tường thành bằng những khẩu đại bác nhỏ, máy lăng đá, súng hỏa mai, nỏ và “súng hỏa mai nòng lớn” – loại pháo nhỏ có thể mang vác theo và bắn 5 viên đạn chì mỗi loạt. Giustiani bắn hạ những người Thổ Nhĩ Kì nhiều như rạ. Mohammed giận dữ với thất bại của bộ binh, ông nghĩ đến việc chất xác của họ vào những khẩu đại bác và bắn lên những bức tường thành của Constantinople.

Cùng lúc đó, hạm đội Thổ Nhĩ Kì đã cố gắng chặt đứt chuỗi dây xích ngang qua Golden Horn giống như những người Venice đã thực hiện trước đó ba thế kỷ. Mặc dù vậy, chuỗi dây xích vẫn không đứt. Hải quân Thổ Nhĩ Kì không phải là hải quân Venice. Điều này được chứng tỏ trong hai ngày sau đó.

Ba tàu chiến Genoa chở đầy binh lính và đạn dược tiến gần tới bến cảng, hộ tống một con tàu của Đông La Mã chở đầy thóc lúa. Đô đốc Thổ Nhĩ Kì – một kẻ phản bội người Bungari tên là Baltoglu, đã chỉ huy 145 con thuyền galê Thổ Nhĩ Kì ra khơi để bắt giữ những con tàu của người Thiên Chúa giáo. Những con tàu chiến Genoa đã phá tan hạm đội Thổ Nhĩ Kì, đâm thủng một số thuyền galê và bẻ gãy mái chèo của những con thuyền khác. Đơn vị phòng thủ Constantinople đã hạ dây xích để những con tàu Thiên Chúa giáo đi vào trong, sau đó họ lại nâng dây xích lên. Mohammed lại nổi giận và ra lệnh cho Baltoglu đâm vào dây xích. Những sĩ quan của ông sợ xảy ra tiền lệ người có địa vị cao xử tử sĩ quan chỉ huy nên can ngăn ông. Vì vậy, Mohammed cho bốn nô lệ trói Baltoglu căng ra trên mặt đất, còn ông thì đánh viên đô đốc bất hạnh với một cây gậy lớn.

Vị quốc vương cử một sứ giả tới chỗ hoàng đế với một lời đề nghị: Constantine chuyển tới Pelopennesus ở Hy Lạp và cai trị ở đó, nhưng để cho Mohammed thành phố này. Constantine từ chối.

Vì không thể cắt đứt chuỗi dây xích qua Golden Horn nên Mohammed quyết định đi vòng quanh nó. Ông cử những người lao động tới san bằng gần 2km trên đất liền giữa Bosphorus và một dòng suối tên là Springs. Họ xây dựng một cầu tàu bằng gỗ, làm nó trơn tru và kéo 70 con tàu qua nó. Tiếp theo, Mohammed xây dựng một cầu phao bắc qua Golden Horn. Bây giờ, Mohammed có thể tập trung lực lượng vào bất kì nơi nào ông muốn.

Vào ngày 7 tháng 5, Mohammed bắt đầu một cuộc tiến công khác nhằm vào những bức tường thành. Giustiani và lính của ông đã đẩy lùi cuộc tiến công khiến Mohammed chịu tổn thất nặng nề. Ngày 12 tháng 5, Mohammed cố gắng tiến công lần nữa, nhưng phải hứng chịu tổn thất còn nặng nề hơn. Tuy nhiên, vị quốc vương Hồi giáo liên tục có lực lượng tiếp viện còn những người La Mã phương Đông thì không có.

Ngày 18 tháng 5, những người Thổ Nhĩ Kì đưa một cái tháp bao vây lên trên mặt chiến hào. Pháo thủ đứng trên đỉnh tháp có thể bắn xuống những bức tường thành để tiêu diệt những người lính bảo vệ chúng. Khi những kẻ tiến công cố gắng đưa tháp qua hào, Giustiani lăn những thùng thuốc súng vào trong rãnh và cho nổ tung.

 Mohammed nói: “Ta sẽ không trao chiến thắng cho người ở phe bên kia”. Ông cố gắng đút lót người Genoa, nhưng Giustiani không bị cám dỗ.

Những cuộc tiến công trên mặt đất thất bại, Mohammed cố gắng đặt mìn. Johann Grant đã chôn những cái trống nửa nổi nửa chìm ở trên mặt đất, đằng sau những bức tường. Sự rung động của mặt trống cho ông thấy nơi mà kẻ thù đang đào. Sau đó ông cũng đặt mìn phản công. Ông đã làm nổ tung một số đường hầm của người Thổ Nhĩ Kì và cho thổi khí độc lưu huỳnh đioxit từ những cái nồi nung vào những đường hầm khác. Ông cũng làm ngập những đường hầm hoặc cho bộ binh đặt mìn để giết những người Thổ Nhĩ Kì đào hầm.

Càng ngày, Mohammed càng lo lắng. Ông sợ rằng nếu ông không chiếm được Constantinople sớm, thì những đất nước theo Thiên chúa giáo sẽ liên hiệp lại và cử quân đến giải vây. Mohammed ra lệnh tiến công vào tất cả các tường thành bắt đầu từ ngày 29 tháng 5. Mohammed cho tiến công liên tục cả ngày lẫn đêm cho đến khi chiếm được thành phố. Những người lính bảo vệ đã phải dàn rộng ra những vị trí bị phá vỡ, nhưng họ vẫn tiếp tục đẩy lùi những làn sóng tiến công của người Thổ Nhĩ Kì.

Cuối dãy tường thành bằng đất ở hướng bắc, chỗ nối với tường thành dọc theo Golden Horn, những người Thổ Nhĩ Kì đã gặp may. Từ thời xưa đã có một cổng sau rất nhỏ đi vào trong chiến hào. Hoàng đế Isaac Angelus đã chặn cái cổng này khi gặp rắc rối với quân Thập tự vào năm 1204, nhưng gần đây nó đã được mở lại và bị bỏ quên. Một số binh lính của đội quân Janissaries Thổ Nhĩ Kì phát hiện thấy cổng không được phòng thủ và vội vàng vào trong. Sự tham lam của họ suýt nữa đã làm mất cơ hội vàng này. Họ đang ăn cắp trong các cung điện khi những người lính bảo vệ dưới sự chỉ huy của anh em nhà Bocchiardi – những tình nguyện viên người Latin – đóng lối đi qua cổng sau và chặn đường rút lui của họ. Bị đuổi khỏi cung điện, những người Thổ Nhĩ Kì chạy về hướng nam, bên trong những tường thành ở phía trong.

Trong khi đó, Giustiani bị tử thương, khiến binh lính của ông rối loạn. Sau đó, những người Thổ Nhĩ Kì bỏ chạy đã tiến công họ từ bên sườn. Đội quân chủ lực của Thổ Nhĩ Kì vượt qua được tường thành, Constantine chỉ huy một cuộc phản công đã bị giết và Constantinople đã trở thành một thành phố của Thổ Nhĩ Kì.

Tất nhiên đã có sự tàn sát, nhưng Mohammed đã ngăn chặn nó, vì ông không muốn cai trị một nơi bị tàn phá tan hoang. Mohammed cho những tín đồ Thiên Chúa giáo trong thành phố tự do đi lễ theo cách của họ và bổ nhiệm giáo trưởng Gennadius – một người ghét người Latin. Constantinople đã là một thành phố của Thổ Nhĩ Kì kể từ đó.

trận Constantinopolis II
Sultan Mohammed II cùng đoàn binh chiến thắng tiến vào thành sau trận Constantinopolis II

Thế giới cổ đại kết thúc

Sự thất thủ của Constantinople thực sự đã đặt dấu chấm hết cho đế quốc La Mã. Constantine đã xây dựng thành phố này khi đế quốc La Mã thống trị trên những vùng đất từ vương quốc Anh cho tới Mesopotamia. Kể từ đó, đế quốc này đã mất nhiều vùng đất, nhưng nó vẫn là đế quốc La Mã. Những người phương Tây cố gắng khôi phục đế quốc La Mã, bắt đầu với Charlemagne, nhưng thành phố và lãnh thổ của Constantine là hiện thực. Giờ nó đã mất và cùng với nó, di tích cuối cùng của thế giới cổ đại – bắt đầu được xây dựng trong khu vực này đã gần 3000 năm – cũng bị mất đi.

Đây là thời điểm sinh ra một cường quốc châu Âu mới. Đế quốc Ottoman đã xây dựng thủ đô ở Constantinople để từ đó lan ra thống trị Balkans và phần lớn Đông Âu.

Nó cũng là thời điểm khởi đầu một thế giới mới. Thế giới thời Trung cổ, đã phát triển bên ngoài đế quốc La Mã, chắc chắn sẽ biến mất giống như đế quốc La Mã. Một sự phát triển mới về nền văn minh cổ điển dần dần đã phát triển ở Italy – bắt đầu thời Phục hưng. Giờ những học giả bước vào việc nghiên cứu văn minh cổ điển qua phía tây đến Italy. Thời kì Phục hưng (Tái sinh) đã bắt đầu.

Chiến thắng của người Thổ Nhĩ Kì ở phía đông Địa Trung Hải đã kích động những người theo Thiên Chúa giáo phản công. Ở đầu kia của biển nội địa, hơn một thế hệ sau đó, những người Tây Ban Nha đã đánh đuổi những tín đồ Hồi giáo cuối cùng ra khỏi bán đảo Iberian. Và các nước phương Tây đã chiếm biển này (xem trận Diu, 1509). Cùng năm, người Tây Ban Nha giành được chiến thắng quyết định với người Ma rốc, một thuyền trưởng Genoa dưới lá cờ Tây Ban Nha đã khám phá ra một thế giới mới.

William Weir/ 50 trận đánh thay đổi lịch sử thế giới

Ghi chú: 

[1] Năm 1284, Cộng hòa Venice (còn có tên Serenissima – một thành quốc Italy tồn tại từ thế kỉ VIII đến thế kỷ XVIII) phát hành đồng tiền vàng đầu tiên của nó, đồng ducat. Đồng tiền trở thành chuẩn mực của tiền xu châu Âu cho 600 năm tiếp theo.

Xem thêm:

BÌNH LUẬN

Vui lòng nhập bình luận của bạn
Vui lòng nhập tên của bạn ở đây