Trận Châlons năm 451 – cứu vãn lịch sử châu Âu

0
408

Đế quốc Áo – Hung bắt nguồn từ đế quốc Hung Nô thuộc vùng Trung Á. Sau khi bị nhà Hán đánh bại, một bộ phận đã dạt sang phương Tây và đe dọa nghiêm trọng nền văn minh của châu lục này mà đại diện tiêu biểu là đế quốc La Mã. Sau trận Châlons năm 451 giữa Attila, vua của đế quốc Áo Hung, và đế quốc Tây La Mã, nền văn minh phương Tây đã được cứu vãn. Vì thế đây là một trong những trận đánh quan trọng nhất của lịch sử châu Âu

Lời cầu cứu của Honoria

Vua Hung đang đi tới lễ cưới của mình. So với đám cưới của vua chúa thì tiệc cưới của ông cực kỳ linh đình. Đi cùng với vua Attila là hàng ngàn kỵ binh. Họ không mặc trang phục đám cưới. Họ mặc áo giáp và mang gươm. Họ mang theo cả giáo và cung tên. Họ là người của nhiều dân tộc – Hung, Alan của Iran, Ostrogoth của Đức, Gepid, Herul, Lombard, các bộ tộc khác của Đức và có thêm một số thị tộc Slav.

Attila chờ đợi để chiến đấu vì cô dâu của mình. Anh trai cô không tán thành lễ cưới. Anh trai cô chính là hoàng đế La Mã.

Việc này bắt đầu khi hoàng đế La Mã, Valentinian, phát hiện ra em gái mình, Honoria đang yêu. Nói rõ hơn, Valentinian thấy Honoria ngủ với tổng quản của cô, một chàng trai tên là Eugenius. Valentinian không ngừng lo lắng về người mà Honoria xinh đẹp có thể cưới, bởi vì nếu có bất cứ điều gì không hay xảy ra với ông thì người đó sẽ  trở thành hoàng đế tiếp theo của phương tây. Nếu cô cưới một người tàn nhẫn, tham vọng thì người em rể mới của ông có thể sắp đặt để ông thoái vị. Nếu cô cưới một người yếu đuối, mù quáng như Eugenius thì chính Honoria có thể sắp đặt việc đó vì cô có thể cai trị thông qua người chồng mới cưới.

Justa Grata Honoria (417-455)

Valentinian đã xử tử Eugenius và hứa hôn em gái của ông cho một người có thể tin cậy và điềm tĩnh trong Hội đồng Nguyên lão, Flavius Bassus Herculanus.

Honoria đã gửi lời cầu cứu của cô tới một quốc vương duy nhất ở châu Âu không phải là người La Mã mà đủ mạnh để giúp cô ấy: Attila người Hung. Cô sai một nô lệ chuyển lời nhắn cùng với chiếc nhẫn khắc dấu hiệu của cô ấy cho Attila để thể hiện lời nhắn là thật. Attila nhận lấy chiếc nhẫn như là vật làm tin của Honoria đưa để hai người kết hôn. Attila biết công nương La Mã rất xinh đẹp, hơn nữa là công nương La Mã đương nhiên  cũng rất giàu có. Tuy nhiên cả vẻ đẹp lẫn vàng bạc đều không làm ông quan tâm. Ông có thể có tất cả những phụ nữ đẹp mà ông muốn. Một người La Mã là khách mời đám cưới của Attila đã miêu tả về vàng và những đồ vật thể hiện sự giàu sang:

“Trong khi những cao lương mỹ vị đã được chuẩn bị, được bày trên đĩa bạc cho chúng tôi và tất cả những người man rợ khác thì thức ăn của Attila chẳng có gì ngoài thịt bày trong một chiếc đĩa gỗ. Attila thể hiện sự điềm đạm, anh ta dành cốc vàng và bạc để mời khách trong bữa tiệc nhưng mình thì dùng cốc gỗ. Trang phục của anh ta cũng đơn giản, chẳng có gì đáng chú ý ngoài việc nó trông sạch sẽ và chẳng có gì đặc biệt ngoài thanh gươm bên cạnh anh ta cùng với những cái móc trên đôi giày cao cổ man rợ của anh ta, dây cương ngựa của anh ta, cũng giống như những người Scythian khác được trang trí bằng vàng, những viên ngọc quý hay bất cứ thứ gì quý giá”.

Chân dung Attila tại bảo tàng Hungary

Đối với Attila chỉ có một mục tiêu duy nhất là quyền lực. Và chỉ có một cách để nắm được quyền lực: kiểm soát những chiến binh. Với ông những chiến binh thiện chiến nhất là các bộ tộc du mục như người Hung, Alans hay Goth và các bộ tộc Đông Đức khác trong đám người của ông. Trong vương quốc của ông có phần lớn các bộ tộc du mục ở châu Âu  nhưng ông muốn cả những người đã chạy trốn từ Hung vào Đế quốc La Mã. Hiện giờ, hầu hết bọn họ đang ở Gaul.

Attila nói Gaul sẽ là của hồi môn tuyệt vời của Honoria. Attila cho gọi viên quan văn, Orestes, một người La Mã đã gia nhập vào nhóm người Hung từ lâu và bây giờ là một quý tộc rợ Hung. Ông ra lệnh cho Orestes viết một bức thư cho Valentinian để nói với hoàng đế La Mã rằng Khakhan của người  Hung đang đến đòi cô dâu của mình.

Attila thực sự là một khakhan (vua của các vua). Sau khi những người dân của ông đi về phía Tây với việc đánh bại người Avar (xem Adrianople, trang 63), họ đã sáp nhập những người Alan đầu tiên sau đó đến các bộ tộc khác của Đức vào đế quốc của họ. Attila có thể tập hợp một đội quân lớn như bất cứ đội quân nào của Đế quốc La Mã. Thực tế, đội quân của Attila và đội quân La Mã có nhiều điểm giống nhau. Cả hai đội quân phần lớn là người Đức và kỵ binh, hơn nữa tướng chỉ huy quân La Mã  là một người bạn cũ của Attila.

Aetius

Flavius Aetius là con trai của một viên tướng La Mã. Khi còn bé, ông được gửi sang triều đình của Khakhan người Hung để làm con tin. Ở đó ông bắt đầu tình bạn với Attila. Trong tình trạng hỗn loạn ở đế quốc La Mã phương Tây thì đây là một tình bạn may mắn. Aetius có thể thuê những lính đánh thuê rợ Hung của Attila để thực hiện ý định chống lại những viên tướng La Mã và những vị vua của người man rợ đang lang thang trong đế quốc La Mã. Mặc dù đội quân La Mã đã có nhiều kỵ binh hơn so với trận Adrianople nhưng những viên tướng La Mã vẫn suy nghĩ như bộ binh. Mặc dù hầu hết những người Đức man rợ cưỡi ngựa nhưng họ không thể bắn trên lưng ngựa vì vậy các cung thủ của họ là bộ binh. Aetius gặp một chút khó khăn trong việc chỉ huy những cung thủ cưỡi ngựa người  rợ Hung theo hàng ngũ.

Khi nghe tin em gái mình thông đồng với Attila, ý nghĩ đầu tiên của Valentinian là xử tử cô ấy. Tuy nhiên, Marcian, hoàng đế La Mã phương Đông và mẹ của Valentinian, Placidia cấm ông làm điều đó. Placidia từ một công nương La Mã trở thành nữ hoàng Gô-tích, hoàng hậu La Mã và là hoàng hậu nhiếp chính duy nhất của đế quốc La Mã phương Tây khi Valentinian chưa đến tuổi trưởng thành. Placidia là người phụ nữ xinh đẹp, thông minh và quyết đoán vì vậy Valentinian không thể lờ đi ý muốn của bà. Valentinian cam chịu để Honoria tiếp tục sống và ra lệnh cho Aetius xây dựng một đội quân.

Hình có lẽ là của Flavius Aetius (Ảnh: wiki)

Aetius được những nhà sử học tôn sùng như thể ông là “người cuối cùng của La Mã” trong khi Attila thường bị mô tả như một quái vật. Mặc dù vậy, một sứ giả La Mã biết Attila là Priscus đã miêu tả ông là “một người hiếu chiến, thận trọng nhất khi hành động, oai vệ khi bàn bạc triều chính, khoan dung độ lượng với những người cầu xin, hào phóng với những người ông tin cậy”. Ngược lại, một lần Aetius đã nói với bạn ông, Boniface, Tổng chỉ huy quân đội La Mã, rằng Placidia định giết Boniface. Aetius khuyên Boniface nếu nữ hoàng triệu Boniface đến thì cách duy nhất để giữ mạng sống là không đi. Sau đó, Aetius lại nói với Placidia rằng Boniface đang dự định nổi dậy. Placidia cho gọi Boniface nhưng Boniface không đến. Aetius, với sự giúp đỡ những lính đánh thuê rợ Hung, sau đó đã lên làm Tổng chỉ huy quân đội La Mã. Cuối cùng, Placidia hiểu ra việc Aetius đã làm và để cho Boniface biết rằng mọi chuyện đã được tha thứ. Boniface quay trở về và đánh bại Aetius, Aetius đã chạy trốn sang chỗ bạn ông là Attila. Sau đó, người ta nói Boniface chết vì những nguyên nhân ngẫu nhiên và Aetius lại trở thành Tổng chỉ huy quân đội La Mã.

Một trong những rắc rối của Aetius là người Visigoth. Vua Visigoth đã cố gắng liên minh với vương quốc hùng mạnh của người Vandal ở châu Phi. Ông ta đề xuất một cuộc hôn nhân giữa con gái mình và con trai của vua Vandal. Liên minh đó sẽ làm những người man rợ ở phương Tây quá mạnh so với Aetius. Vì vậy, viên tướng La Mã đã viết thư cho vua Vandal, Gaiseric, đổ tất cả thói xấu cho cô gái Visigoth và nói cô ấy không xứng đáng với gia đình của Gaiseric. Đúng như Aetius dự đoán, sau đó vua Vandal đã cắt tai, cắt mũi của cô gái và gửi về cho cha của cô ấy.

Người Visigoth chắc chắn không biết việc Aetius trao đổi thư từ với Gaiseric. Dù có bất cứ chuyện gì, nỗi sợ người Hung đã khiến người Visigoth gia nhập vào đội quân của Aetius. Những người Visigoth và Ostrogoth còn lại đã đi vào đế quốc La Mã từ khoảng 70 năm trước, họ chiếm một phần ba trong số quân của Aetius. Họ ở dưới quyền Theodoric, vua của người Visigoth. Thêm vào đó, còn có một đạo quân người Alan có mặt ở khắp mọi nơi và một đám kỵ binh người Frank đông đảo. Tất nhiên, đội quân chính quy của La Mã hầu hết là những lính đánh thuê người Đức.

Diễn biến Trận Châlons

Mặc dù cuộc giao chiến giữa hai đội quân được gọi là Trận chiến Châlons nhưng thực ra trận chiến này diễn ra ở gần Troyes hơn. Aetius bố trí quân của mình trên dãy đồi hình chữ U, đặc điểm địa hình này làm ta nhớ tới trận chiến Cannae. Có vẻ như Aetius đã nghĩ về trận chiến Cannae. Aetius bố trí lực lượng mạnh nhất của mình, những người Visigoth và La Mã ở hai bên sườn. Ở trung tâm, ông sắp đặt người Alan và người Frank. Những người La Mã không tin tưởng người Alan, vì họ giống người Hung hơn là người Đức. Về phần người Frank, họ là người Tây Đức đến từ khu vực Rhine, sống trong một vùng rừng rậm và những nông trang nhỏ, hoàn toàn khác với những người Đông Đức sống trên thảo nguyên.

Quân Hung trong trận chiến tại Chalons vẽ bởi Alphonse de Neuville (1836–1885)
Quân Hung trong trận chiến tại Chalons
vẽ bởi Alphonse de Neuville (1836–1885)

Người Frank là bộ binh và mọi người La Mã đều biết trong trận chiến bộ binh không thể sánh với kỵ binh. Hannibal đã bố trí những binh lính mà ông không mấy tin tưởng, những người Gaul, vào giữa hàng ngũ và dựa vào kỵ binh, cùng bộ binh hạng nặng của châu Phi để đập tan hai bên sườn của quân La Mã và tấn công phía sau họ. Tuy nhiên, những người Gaul của Hannibal có thể rút lui trước bộ binh La Mã và đưa họ vào bẫy. Bộ binh người Frank thì không đủ linh hoạt để rút lui trước kỵ binh của Attila. Người Frank đã gìm chặt quân La Mã ở tại chỗ. Quân La Mã dàn trận thực sự ấn tượng. Attila đã bố trí một cái trại bằng xe ngựa và dựng một giàn thiêu ở giữa nó. Attila nói nếu bị đánh tan tác, ông sẽ chết tại đó, điều này cho thấy “vua của thế giới” – ông tự xưng như vậy – cảm thấy không tự tin hoàn toàn.

Attila đánh giá về người Alan khác với Aetius. Ông sắp xếp họ vào giữa hàng ngũ cùng với những người Hung của mình. Khakhan Attila dự định tấn công mạnh nhất vào trung tâm hàng ngũ của quân La Mã. Ở trung tâm hàng ngũ của quân La Mã là người Alan nhưng cũng có cả người Frank. Người Frank không phải là bộ tộc du cư – họ là những nông dân, họ không có kỵ binh và có rất ít cung thủ. Một cuộc tấn công vào trung tâm gần như chắc chắn sẽ đánh bại người Frank và phá vỡ thế trận của quân La Mã.

Attila nói với các khan rợ Hung và vua của các bộ tộc người Đức rằng: “Hãy tìm chiến thắng ở chỗ đó, khi những cái gân bị cắt thì tay chân sẽ trở thành tàn phế”.

Tiếng trống của người Hung vang như sấm và những người Hung cùng với người Alan của Attila đã bắn hàng đám tên lao vun vút vào hàng ngũ quân La Mã. Sau đó toàn bộ đội quân của Attila phi nước đại về phía trước. Bởi vì chỉ có người Hung và Alan là những cung thủ cưỡi ngựa nên Attila phải chiến đấu theo kiểu của người Đông Đức – tấn công dữ dội giống như bò đực bằng những cây giáo. Những người Hung và Alan có thể tấn công mạnh như bất cứ người Đức nào. Những người Hung của Attila có áo giáp sắt dày hơn nhiều so với tổ tiên của họ còn những người Alan đã nghĩ ra kiểu tấn công này. Bên cánh phải của Attila là người Ostrogoth và Slav còn bên cánh trái là người Gepid, Herul, Lombard và một phần nhỏ là các bộ tộc người Đức.

Khi lính của Attila đến gần trung tâm của quân La Mã thì những cái rìu ngắn và sắc bén lao đến như mưa, chém xuyên qua áo giáp sắt, khiên bảo vệ và đập vỡ sọ của những con ngựa tấn công quân La Mã. Người Frank đã ném vũ khí của dân tộc họ, gọi là francisca. Sau đó, tấn công kỵ binh người Hung, đánh gục cả người và ngựa bằng giáo và gươm. Trước đó, người Hung chưa bao giờ thấy bộ binh tấn công kỵ binh. Khi đó, những người Alan to khỏe, mặc áo giáp sắt dày bên phía quân La Mã cũng tấn công. Tuy nhiên, họ không áp đảo được kẻ địch bởi vì một số đối thủ của họ cũng là người Alan, những người Alan luôn luôn đánh lẫn nhau. Tấn công bên phía cánh trái của người Hung, những người lính La Mã có tính kỷ kuật và giỏi hơn đã giúp những người Đức trong quân đội chính quy của La Mã giành được lợi thế trước các bộ tộc nhỏ của Đức trong đội quân của Attila.

Bên cánh phải quân Hung, người Ostrogoth và Slav đang chiếm ưu thế hơn những người họ hàng phương Tây của người Ostrogoth là Visigoth. Attila khéo léo chuyển người Hung và Alan sang cánh phải và dồn về phía trước. Trong cuộc hỗn chiến, vị vua già Theodoric đã ngã ngựa và bị giẫm chết. Một người Visigoth hét lên: “Họ đã giết nhà vua”. Những người khác liền hét lên: “Hãy trả thù cho nhà vua của chúng ta”. Những người Visigoth vô cùng giận dữ, họ cũng tiến lên. Attila đã cho đánh trống thu quân. Quân đội rợ Hung phi nước đại về trại xe ngựa trong khi người Hung và Alan lùi lại để cản những mũi tên bắn theo họ.

Song không ai đuổi theo người Hung. Người Visigoth đã mất thủ lĩnh của họ và người Frank không thể đuổi theo kỵ binh. Nhưng điều quan trọng nhất là Aetius không đủ khả năng tiêu diệt đội quân của Attila bởi vì người Hung là lực lượng duy nhất mà Aetius có thể kêu gọi để đàn áp các bộ tộc Đức. Aetius đã may mắn: ông đã thắng người Hung mà đội quân của họ còn nguyên vẹn và bạn của ông, Attila, vẫn còn sống. Ông vẫn có thể thuê những lính đánh thuê rợ Hung. Ngay bây giờ, ông muốn bắt được những người Visigoths đã phân tán khắp nơi. Aetius gợi ý cho con trai của Theodoric, Thorismund, rằng anh ta nên khẩn trương về nhà trước khi có người có thể cướp ngai vàng của anh ta. Thorismund biết những người dân của mình mong muốn cướp ngôi vì vậy anh ta đồng ý với Aetius và dẫn đội quân của anh ta đi. Quân La Mã dõi theo Attila một lúc rồi sau đó cả hai đội quân cùng trở về.

Những quyết định bất ngờ

Lúc đầu, có vẻ như trận chiến Châlons không mang tính quyết định. Attila không cho rằng mình thua trận. Ông không đốt giàn hỏa thiêu của mình và cũng không đồng ý cho Aetius mượn thêm binh lính nữa. Thay vào đó, năm sau ông xâm lược Italy, ông vẫn tìm kiếm Honoria và của hồi môn của cô. Aetius không thể ngăn chặn Attila. Những người Đức ở Gaul và Tây Ban Nha quá bận rộn với việc riêng của họ nên không thể cứu một nước láng giềng. Attila tàn phá Italia rồi tiến xuống tận cổng thành La Mã. Sau đó ông  quay trở lại. Những nhà sử học hiện đại đi tìm lý do tại sao Attila lại quyết định như vậy, họ nói rằng những người Hung đã phải chịu bệnh tật và cái đói. Tuy nhiên, những sử gia cùng thời với Attila lại nói rằng Giáo hoàng Leo I đã gặp Atilla và thuyết phục ông quay về. Liệu Leo có khiến Attila nể sợ hay không không quan trọng. Điều quan trọng là những người dân tin tưởng rằng Leo đã làm như vậy. Sự tàn ác và thờ ơ của những vị hoàng đế, những vị vua và tướng đã khiến những những người dân của họ phải chịu đau khổ, khiến người dân bắt đầu mất lòng tin vào họ. Aetius đã mặc kệ những người Hung tàn phá Italia. Trong khi đó Leo đã ở cùng với những người dân của mình và thay vì chạy trốn, ông đã đối mặt với vị vua man rợ. Cuối cùng những người man rợ đã trở về nhà. Những người lãnh đạo thế tục – những vị thần trong dòng tu ngoại giáo cũ – giờ chỉ là những kẻ bạo ngược chỉ không đáng tin cậy. Người dân đặt lòng tin vào những giáo sĩ, thậm chí tin tưởng rằng họ có thể thực hiện những phép màu. Thời trung cổ đã bắt đầu và đế quốc La Mã phương tây đã sụp đổ.

Đế quốc La Mã (vàng) và Đế quốc Hung (cam) vào năm 450

Một năm sau cuộc xâm lược Italia, Attila cưới một người vợ mới, một cô gái người Đức xinh đẹp tên là Idilco hay Hilda. Attila thường uống nhiều rượu. Đêm đó, ông bị chảy máu cam rất nhiều trong khi đang ngủ và chết vì mất quá nhiều máu. Lo sợ những kẻ cướp, người Hung chôn cất Attila và kho báu của ông ở trong một ngôi mộ nhưng không đánh dấu. Họ không để lại lăng mộ cho khakhan vĩ đại, tất cả những thứ còn lại là những truyền thuyết về ông trong văn học dân gian của Trung Âu.

Sau khi khakhan vĩ đại qua đời, những người Đức trong đế quốc của ông tự hỏi tại sao họ lại phải chiều theo người Hung. Trận Châlons đã chứng tỏ rằng những người Đức có thể thắng người Hung và ở đó có nhiều người Đức hơn người Hung. Trong trận chiến Nedao diễn ra một năm sau khi Attila mất, những người Đông Đức đã chấm dứt sự tồn tại của đế quốc của người Hung mãi mãi. Nó biến mất cùng với lời đe dọa Aetius đã từng doạ nạt những người man rợ.

Valentinian quyết định ông không cần Aetius nữa. Một ngày, trong khi đang báo cáo, Valentinian rút gươm và tự tay đâm chết viên Tổng chỉ huy quân đội. Vài ngày sau đó, hai cận vệ rợ Hung của Aetius đã ám sát Valentinian. Đế quốc La Mã phương Tây rơi vào tình trạng hoàn toàn hỗn loạn. Cuối cùng Orestes, một thời là quan văn của Attila đã chỉ huy một đội quân người Đông Đức tiến vào Italia và chiếm thành La Mã. Ông đưa con trai mình, Romulus Augustulus, lên làm hoàng đế nhưng những binh lính của Orestes đã làm cuộc binh biến và giết chết ông. Họ phế truất Romulus Augustulus, người được xem là hoàng đế cuối cùng của đế quốc La Mã phương tây. Những nhà sử học gọi việc này là sự sụp đổ của đế quốc phương Tây. Thực sự, đế quốc phương Tây đã sụp đổ dần dần và quá trình này khởi đầu với sự thất bại của người Hung ở trận chiến Châlons

BÌNH LUẬN

Vui lòng nhập bình luận của bạn
Vui lòng nhập tên của bạn ở đây