Trận Busta Gallorum, năm 552: Chấm dứt một ước mơ?

0
88
Lính La Mã chiến đấu với những người Gaul (Ảnh: Twitter)
Lính La Mã chiến đấu với những người Gaul (Ảnh: Twitter)

Trận Busta Gallorum, năm 552 giữa người La Mã (Narses) với người Goth (Totila và Teias)  đã ảnh hưởng đến sự tồn tại của nền văn minh phương Tây ở Tây Âu.

Hoàn cảnh trước trận Busta Gallorum

Cuối cùng có vẻ như ước mơ lấy lại đế quốc La Mã phương Tây của Justinian sẽ trở nên hết sức viển vông. Belisarius – vị tướng vĩ đại nhất trong những vị tướng vĩ đại mà đế quốc La Mã đã sinh ra – đã nhanh chóng vượt qua Bắc Phi. Ông đã tiêu diệt đế quốc hùng mạnh một thời của người Vandal và giành lại cho người La Mã quyền kiểm soát Địa Trung Hải. Sau đó, ông đổ bộ vào Sicily và cùng với sự trợ giúp của người La Mã bản địa, ông đã đẩy lùi người Ostrogoth về đất liền. Việc chinh phục vùng đất liền Italy là một công việc dai dẳng, vậy mà Belisarius cũng đã hoàn thành, hoặc hầu hết là thành công.

Ông đã bao vây vua của người Goth và triều đình của ông ta ở Ravenna – thủ đô gần như không thể đánh chiếm được của họ. Sau đó người Ba Tư tiến công vùng biên giới phía đông. Justinian muốn chấm dứt cuộc chiến tranh kéo dài với Italy để ông có thể giải quyết người Ba Tư. Ông đề nghị để người Goth giữ vùng đất ở phía bắc sông Po của Italy. Họ đã đồng ý nhưng Belisarius không chịu bỏ việc bao vây thành. Belisarius muốn người Goth phải đầu hàng vô điều kiện. Tuyệt vọng, những người Goth đề nghị nếu Belisarius ngừng bao vây thì họ sẽ công nhận ông là hoàng đế của đế quốc La Mã phương Tây. Belisarius đã đồng ý. Tuy nhiên, sau khi vào Ravenna, Belisarius đã bắt vua người Goth là Witigis cùng với những quan lại của ông ta làm tù binh và đưa họ về Constantinople.

Justinian rất phẫn nộ. Lí do thứ nhất là vì Belisarius đã không tuân lệnh. Thứ hai là Belisarius đã chiến thắng bằng cách không giữ lời hứa. Justinian cũng lo lắng bởi ý nghĩ một ngày nào đó Belisarius có thể bị cám dỗ bởi một lời đề nghị giống như lời đề nghị mà người Goth đã đưa ra. Tuy nhiên, hiện giờ Justinian cần có Belisarius trên mặt trận Ba Tư.

Trong khi vị tướng vĩ đại vắng mặt, người Goth đã bầu một vị vua mới – một thanh niên mạnh mẽ tên là Totila. Totila bắt đầu chiếm lại lãnh thổ bị mất. Khi Belisarius thắng trận chiến cuối cùng với người Ba Tư, Justinian đã cử ông trở về Italy. Tuy nhiên, Totila là một viên tướng tài hơn Witigis và Belisarius không thể tiến lên. Sau nhiều cuộc chiến vô ích, ông đã xin từ chức tổng chỉ huy quân đội ở Italy.

Binh lính La Mã
Binh lính La Mã với đội hình phalax kinh điển (Ảnh: Baomoi.com)

La Mã có một đội quân được huấn luyện kĩ càng và họ có một số tướng tài, hăng hái. Tuy nhiên, họ không có nhiều lính. Belisarius đã mất nhiều năm để chinh phục Italy và mọi người đều đồng ý rằng Belisarius là một thiên tài quân sự. Với những nguồn lực hiện có, Justinian đã sẵn sàng để chiếm lại Italy, nhưng bây giờ ông cần một thiên tài khác, tài giỏi hơn – ở bậc cao hơn và ông có thể tin tưởng được. Ông đã liệt kê danh sách những người chỉ huy và không tìm thấy bất cứ ai đáp ứng được yêu cầu. Hơn nữa nếu ông tìm được một thiên tài như vậy thì ông vẫn không có đủ lính. Để giải quyết vấn đề đó, Justinian đã phải nhờ đến một người chuyên giải quyết những rắc rối bất ngờ nhất – đó là Narses – đại tổng quản của ông. Narses vốn thông minh, linh hoạt và tuyệt đối trung thành. Hơn nữa, Narses là một thái giám và đã bước vào tuổi 70, ông ta không thể có những ý nghĩ về việc bắt đầu một triều đại mới.  Narses biết rõ một đội quân cần những gì. Ông đã đại diện cho Justinian ở Italy một thời gian ngắn, nhưng vì ông tranh cãi với Belisarius nên đã quay trở về Constantinople. Khi trở về quê hương, một lần nữa Narses lại chứng tỏ lòng trung thành của mình với việc chặn đứng âm mưu ám sát Justinian của thái thú John of Cappadocia.

Narses

Viên đại tổng quản đã già và yếu. Ông đã dành gần như cả cuộc đời cho nhiệm vụ, viết những bức thư và quản lí những tài liệu lưu trữ. Ông thân thiện, hào phóng và cực kì lịch thiệp, điều này đã khiến ông được lòng những quan lại cấp dưới và công chúng. Nhưng liệu ông có thể tuyển mộ một đội quân hay không? Từ lâu Narses đã nghiên cứu về nguyên lí quân sự. Hơn nữa, trong cuộc nổi loạn Nika và vụ âm mưu ám sát, ông đã chứng tỏ  mình là một người can đảm. Nhưng liệu những người German man rợ thô lỗ, người Slav và người Hung Nô, người La Mã có tòng quân để đi theo một người như vậy? Justinian nghĩ họ sẽ đi theo.

Narses
Narses (478-573)

Để biết câu trả lời, ông cử viên thái giám đại tổng quản tới miền Bắc để tuyển mộ binh lính từ người Herul – một bộ tộc German đã theo những gì được coi là nền văn minh của người Hung Nô. Tất cả mọi người đều ngạc nhiên, trừ Narses và có thể  là cả Justinian – những quan lại thời xưa đã có quan hệ tốt với những người man rợ. Những người Herul nghĩ nếu hoàng đế cử một người già như thế để đi xây dựng một đội quân thì người đó phải rất khôn ngoan khi chỉ huy chiến đấu.

Narses đã nhanh chóng có một cơ hội để chứng tỏ sự khôn ngoan của ông. Một đội quân lớn của những người Slav đã tập trung trên sông Danube để xâm chiếm Balkans. Từ trên lưng ngựa, Narses – vị tướng một thời – đã khéo léo chỉ huy những người Herul khiến những người Slav bị đánh tan tác với tổn thất nặng nề.

Trong khi Narses đang tuyển mộ binh lính và chỉ huy những người man rợ thì Justinian bổ nhiệm anh họ ông là Germanus, làm tổng chỉ huy quân đội ở Italy. Germanus đã lấy những người tùy tùng được vũ trang của ông và tuyển một đội quân nông dân, trả cho họ tiền thưởng tòng quân bằng tiền riêng của ông. Sau đó ông qua đời.

Một lần nữa, hoàng đế lại gọi Narses. Viên thái giám giờ đã quay trở lại Italy, lần này với vai trò là tổng chỉ huy quân đội.

Bên cạnh những người Herul, Narses tuyển thêm người Hung Nô, Slav và Lombard; trong đó tộc người Lombard là một dân tộc gần mọi rợ như người Slav. Ông đã củng cố đội quân mà Germanus đã tuyển mộ, bấy giờ đội quân này dưới quyền chỉ huy của con rể tướng quân là Bloody John. Narses đã có những trung đoàn quân chính quy La Mã, một nhóm những người Ba Tư đào ngũ từ mặt trận phía Đông và những cận vệ của một số quan lại La Mã, trong đó có một người tên là  John the Glutton. (Dường như mọi quan chức La Mã khác đều tên là John). Có vẻ như đội quân của Narses lớn hơn đội quân mà Belisarius đã đưa tới Italy. Tuy nhiên, ghi chép của nhà sử học Procopius khiến chúng ta tin rằng đội quân này có lẽ không lớn như vậy. Procopius là thư kí của Belisarius – đối thủ của Narses. Chắc chắn, chẳng có lí do gì để tin rằng binh lính của Narses đông hơn binh lính của những người Goth.

Một cuộc chiến tranh mới

Vào năm 551, ở tuổi 74, Narses đã bắt đầu xâm chiếm Italy. Những người Goth cho rằng trong bất cứ cuộc xâm lược nào người La Mã cũng sẽ đi bằng đường biển, vì trong quá khứ họ luôn làm như vậy. Tuy nhiên, Narses đã hành quân qua đất liền.

Totila bận rộn ở phía Nam Italy, nhưng ông đã cử một viên tướng tài nhất là Teias đi ngăn chặn quân La Mã. Teias biết Narses có một đội quân lớn, nhưng ông cũng biết Narses  không có đủ thuyền để chở đội quân này. Những người Goth tin rằng Narses không thể hành quân dọc theo bờ biển bởi vì có những vịnh, hồ và dòng sông rộng. (Teias đã cho phá hỏng tất cả những cây cầu). Vì vậy tướng chỉ huy Goth đã cho tập trung quân ở Verona, giữa thung lũng Po. Theo nhà sử học Procopius: “Ông ta đã phá tất cả những lối đi của kẻ thù bằng cách khiến tất cả khu vực xung quanh sông Po không thể đi qua được bằng những phương tiện nhân tạo, chỗ này tạo ra những bụi cây, những cái hào và hẻm núi, chỗ khác có bùn sâu và vực dựng đứng”. Người Frank đã xâm chiếm nhiều vùng đất ở phía bắc Italy, sau khi người Goth nhượng đất để đổi lại sự trung lập của họ và họ đã chiếm thêm nhiều đất trong khi “những đồng minh” của họ bận rộn chiến đấu với người La Mã. Người Frank từ chối cho người La Mã đi qua một cách hòa bình bởi vì trong đội quân La Mã có những người Lombard – kẻ thù truyền kiếp của người Frank. Lúc này,  Narses không muốn có thêm kẻ thù là những người Frank hung dữ, vì vậy ông quyết định đi theo tuyến đường ven biển.

Narses cho binh lính đóng những chiếc bè và để những con thuyền kéo những chiếc bè này trong khi đội quân hành quân. Khi gặp chỗ nước sâu, Narses biến những cái bè này thành cầu phao.

Trong quá khứ, Belisarius và các tướng chỉ huy La Mã khác đã tập trung vào việc chiếm những thành phố, biến chiến tranh thành việc bao vây lần lượt những thành phố với tốc độ chậm như sên. Kết quả là việc tàn phá Italy mất rất nhiều thời gian. Lần này, Narses nhằm vào đội quân Goth. Sau khi nghỉ ở Ravenna 9 ngày, đội quân La Mã tiếp tục hành quân. Ở Ariminum, đơn vị phòng thủ của người Goth đã xông ra chặn lực lượng của Narses, nhưng chỉ huy của họ bị giết và những người Goth chạy trốn về thành phố. Narses cho lính bắc một cây cầu qua sông nhưng ông vẫn không dừng việc bao vây Ariminum. Đến các pháo đài khác, ông để lại vài người lính bảo vệ ở địa điểm đó và tiếp tục tiến lên. Totila đã bố trí lực lượng ở con đường chính qua dãy Apennines, nhưng Narses đã đi theo một con đường mòn ít được sử dụng và dễ dàng vượt qua dãy núi.

Totila nhận thấy chỉ có một trận chiến lớn mới có thể ngăn chặn Narses. Ông tập hợp tất cả chiến binh và tiến lên.

Những giàn thiêu xác của người Gaul

Hai đội quân cắm trại cách nhau 20km, gần một nơi gọi là Busta Gallorum (Những giàn thiêu xác của người Gaul) để kỉ niệm một chiến thắng của người La Mã trước người Gaul dưới sự chỉ huy của quan chấp chính tối cao Camillus. Tất cả những binh lính Goth của Totila không bị giữ trong những vị trí phòng thủ, ngoại trừ những người lính dưới quyền Teias mà Narses đã tránh. Narses thách thức sức mạnh của người Goth trên cánh đồng trống, điều mà Belisarius chưa bao giờ thử làm, nó có vẻ như liều lĩnh ngoại trừ một điều: vị thái giám già biết ông có một đội quân xuất sắc.

Trận Busta Gallorum
Những binh lính người người Gaul đang chiến đấu (Ảnh: Soha.vn)

Những người Hung Nô, Herul và tất cả kị binh La Mã chính quy đều là những cung thủ trên lưng ngựa, đồng thời là lính đánh giáo. Họ sử dụng cây cung tổng hợp ngắn của người châu Á và có thể bắn một cách chính xác khi ngựa phi nước đại. Còn kị binh người Goth chỉ là những kị binh đánh giáo. Họ chỉ có cung thủ là bộ binh. Hầu hết những nhà chỉ huy quân sự thời này không coi trọng bộ binh, dù là người La Mã hay người man rợ. Kể từ trận Adrianople, bộ binh được xem là chỉ thích hợp với việc bảo vệ những thành lũy hoặc leo thang bao vây. Đó là ý kiến của tất cả những viên tướng, ngoại trừ Narses. Viên thái giám thấy rằng bộ binh La Mã được huấn luyện để sử dụng thành thạo cả cây cung và giáo, điều này sẽ hữu ích trong những hoàn cảnh nhất định.

Narses đã sẵn sàng cho một trận chiến, nhưng ông cho Totila một cơ hội để tránh phải đánh nhau. Ông cử những sứ giả tới trại của người Goth khuyên nhà vua rằng ông ta không bao giờ có thể chống lại được sức mạnh của đế quốc La Mã. Totila cười nhạo lời đe dọa của Narses. Những sứ giả liền nói: “Vậy thì ngài hãy xác định thời gian giao chiến”. Totila nói: “Chúng ta hãy gặp trong tám ngày tới”.

Viên tướng La Mã biết tốt hơn là tin tưởng một người Goth. Ông chuẩn bị để chiến đấu vào ngày hôm sau. Totila đã di chuyển toàn bộ đội quân vào sáng hôm sau. Đội quân La Mã và Goth đứng cách nhau một khoảng chỉ bằng “hai quãng ném giáo”. Narses đã chiếm một vị trí vững chắc. Chỉ có một con đường để đến chỗ đội quân của ông, đó là một con đường hẹp ở ngọn đồi phía bên trái ông. Ông cử 50 lính bộ binh lên đồi vào lúc đêm khuya. Khi Totila thấy họ, ông ta liền sai một lực lượng kị binh tới đuổi người La Mã ra khỏi ngọn đồi. Totila nghĩ không bộ binh nào có thể chống lại cuộc tiến công của kị binh.

Những hàng phía trước của bộ binh La Mã hình thành một bức tường khiên và giáo, còn những hàng sau sử dụng cung tên của họ. Những người Goth liên tiếp bị đánh bại. Totila cử một nhóm kị binh khác lên đồi. Tuy nhiên, họ cũng bị đánh bại. Vua Goth cam chịu nhường cho người La Mã  vùng đất cao. Đã đến lúc cho một trận chiến lớn.

Tuy nhiên, Teias vẫn chưa đến. Để kéo dài thời gian, Totila cử một người La Mã đào ngũ là Coccas ra để thách bất cứ người La Mã nào đấu tay đôi. Coccas là một người cao to và rất khỏe, là một chiến binh nổi tiếng nhất trong những người Goth. Một cận vệ của Narses – một người Armenia tên là Anzalas, đã cưỡi ngựa ra giao đấu với Coccas. Coccas tiến công nhưng vào phút cuối Anzalas cho ngựa đi chệch hướng và đâm vào sườn nhà vô địch người Goth. Đó không phải là một khởi đầu thuận lợi cho Totila. Tuy nhiên, ông đã có sách lược khác để trì hoãn.

Vua Totila, Trận Busta Gallorum
Vua Totila (Ảnh: soha.vn)

Khi cả hai đội quân đang quan sát, vua người Goth đứng trong hàng mặc chiếc áo giáp nổi bật lấp lánh màu vàng tía và cưỡi con ngựa lớn, chạy nước kiệu vào chỗ không có người. Con ngựa của ông đi oai vệ xung quanh rồi nhảy dựng lên, xoay tròn và chạy về phía sau, trong khi đó Totila ném giáo của mình vào không trung rồi vươn người đón lấy. Ông đang thực hiện điệu nhảy trước khi ra trận trên ngựa của người Goth. Cuối cùng ông cho ngựa phi nước đại về phía sau hàng của mình và thay áo giáp chiến đấu. Teias đã đến.

Narses chỉ huy bên cánh trái đội quân – nơi ông bố trí những binh lính La Mã và Hung Nô thiện chiến nhất dưới quyền chỉ huy của Bloody John. Valerian là chú của John the Glutton và John the Glutton chỉ huy bên cánh phải với nhiều quân La Mã chính quy hơn. Narses sắp xếp người Lombard cùng những người Herul mới tuyển mộ vào giữa và ông để họ chiến đấu như bộ binh. Những người man rợ này không có ưu điểm về tính kỉ luật như người La Mã. Narses không dám chắc họ sẽ không bỏ trốn vào thời điểm không thích hợp, vì vậy ông để họ đi bộ để họ không thể di chuyển nhanh. Cả bộ binh và kị binh giữ hai bên sườn quân La Mã và tất cả trong số họ đã có vũ khí chính là cây cung.

Khi Totila thấy cách dàn trận của Narses, ông cho rằng điểm yếu nhất là phần trung tâm. Nó được giữ bởi bộ binh – không phải bộ binh La Mã có tính kỉ luật mà là những bộ tộc liên minh với La Mã. Ông ra lệnh cho kị binh tiến công vào trung tâm của quân La Mã.

Khi thấy những kị binh người Goth chuẩn bị tiến công, Narses đã thay đổi vị trí của mình. Ông sắp xếp bộ binh ở hai cánh của mình thành hình lưỡi liềm, cong ở về phía trung tâm. Và ông cử một số kị binh ra phía cánh trái nhưng là để bí mật tiến công kị binh người Goth từ phía sau, khi họ tấn công thất bại.

Totila tiến công – một đợt tiến công liều lĩnh nhằm vào trung tâm quân La Mã. Bộ binh và kị binh ở bên sườn quân La Mã  bắn rất nhiều tên vào người Goth. Những người cưỡi ngựa ngã xuống, những con ngựa cũng ngã, rồi những con ngựa nhảy dựng lên và cố gắng quay đi, những người lính và ngựa va vào nhau. Cuộc tiến công trở thành sự hỗn loạn. Vài người Goth tới được trung tâm bộ binh La Mã, nhưng họ biết rằng họ không thể xuyên qua một hàng rào giáo. Sau đó, kị binh La Mã ẩn nấp đã tiến công phía sau kị binh Goth. Kị binh Goth ở quá xa bộ binh của họ nên không được yểm hộ bằng cung tên. Họ chạy trốn. Bộ binh người Goth thấy kị binh bỏ trốn cũng chạy theo. Kị binh La Mã cưỡi ngựa đuổi theo họ, bắn tên trên suốt chặng đường, xác người Goth trải trên chiến trường kéo dài hàng ki lô mét. Trong số đó có cả vua Totila.

Narses dựa vào kị binh đi bộ để giữ trung tâm thế trận trong khi cung thủ ở hai bên sườn sẽ bắn kẻ thù, thế trận này đã báo trước chiến thuật vua Edward III sử dụng ở Crecy sau đó 794 năm. Vua Anh đã thực hiện lại chiến thuật của viên tướng La Mã, khiến ông trở nên nổi tiếng là một thiên tài quân sự.

Narses cử Bloody John đuổi theo tàn quân của Totila. Sau đó, ông trả tiền cho những đồng minh Lombard và cho Valerian đưa họ trở về quê nhà trong sự cảnh giác. Những người man rợ phía Bắc ở quá xa nên không quan tâm đến việc Narses tàn sát và cướp đoạt.

Narses đã gặp một chút khó khăn khi chiếm lại thành La Mã. Trong khi đó, người Goth đã tôn một người mới lên làm vua là Teias.

Narses hành quân về hướng nam vào Campania. Ông đang đe dọa kho báu của người Goth được dự trữ ở Cumae. Đúng như ông dự đoán, Teias đã tập trung tất cả binh lính Goth còn lại và lên đường để cứu kho báu, điều đó có nghĩa là Teias sẽ phải đương đầu với Narses trên vùng đất người La Mã đã chọn. Bị cắt nguồn tiếp tế, Teias cố gắng tiến công người La Mã một cách bất ngờ. Mặc dù vậy, quân La Mã không  bất ngờ. Quân Goth đông hơn lần trước rất nhiều và họ đã chiến đấu trong hai ngày. Sau khi Teias và hầu hết những chiến binh người Goth chết, họ đã đồng ý rời khỏi đế quốc La Mã.

Tiếp theo, Narses phải giải quyết những đồng minh của người Goth đó là người Frank. Người Frank là bộ tộc nguyên thủy nhất trong số các bộ tộc người German. Họ không có kị binh và có ít cung thủ, nhưng họ là những chiến binh đánh giáp lá cà khủng khiếp nhất ở châu Âu. Họ có khả năng chiến đấu trong một đám đông dày đặc mà không một kị binh nào có thể xông vào. Đầu tiên họ tiến gần tới những kị binh với vũ khí của dân tộc họ là francisca – một cái rìu ngắn, nặng để khi ném có thể phá vỡ bất kì cái khiên nào. Những người thoát khỏi trận mưa rìu của người Frank sẽ bị xiên bởi angon – một cây giáo mà người Frank có thể ném hoặc đâm, hoặc sẽ bị hạ bởi những thanh gươm dài của họ. Những người La Mã, Goth và kị binh Alanic đã khiến bộ binh người Frank rối loạn và lần thứ hai họ lại thành công.

Narses thấy sai lầm của những kẻ thù trước đây của người Frank là đã dựa quá nhiều vào những bộ binh dữ tợn. Khi Narses giao chiến với người Frank, họ đã tiến công những cung thủ kị binh – những người có thể ở ngoài tầm ném của những chiếc rìu của họ. Theo nhà sử học Agathias thì chỉ có 5 người Frank trốn thoát và ngược lại chỉ có 80 người La Mã bị giết.

Một cái tên đáng nói đến

Narses đã làm tổng trấn của Justinian ở Italy trong 13 năm tiếp theo. Ông đã xây lại những con đường, cống dẫn nước và những thành phố, cố gắng khôi phục lại trật tự xã hội và nhen nhóm lại tinh thần đã mất. Ông đã khắc những câu viết trên các công trình công cộng, chẳng hạn như có một câu viết trên cây cầu gần thành La Mã: “Cây cầu này được xây dựng bởi pháp quan Narses, quý tộc của đế quốc La Mã” – Narses không có con cháu, ông đã cố gắng để lại vài kỉ niệm về mình.

Tuy nhiên, đối với những người cùng thời, danh tiếng của Narses đã vang xa. Khi mọi người tìm hiểu về viên thái giám già tàn tạ, họ thấy ông là một nhà chiến lược bậc thầy. Hầu hết những binh lính của Narses đã trở về quê nhà, nhưng danh tiếng của viên thái giám già đã giữ cho Italy được an toàn. Khi Justinian qua đời, người nối ngôi là Justin II, đã cho viên quan tổng trấn già về hưu. (Khi đó Narses đã 87 tuổi, ông đã sống ở Constantinople thêm 10 năm nữa). Ngay khi Narses rời đi, những người Lombard đã tràn vào thung lũng Po.

Tuy nhiên, đế quốc La Mã không mất toàn bộ Italy. Nhiều thế kỷ sau, khi đế quốc La Mã được biết đến với tên là đế quốc La Mã phương Đông hoặc đế quốc Byzantine, Constantinople vẫn tiếp tục kiểm soát nhiều vùng của Italy. Ở đó, văn hóa La Mã đã sống trên mảnh đất quê nhà của nó. Ở những khu vực đó đã bắt đầu phong trào Phục hưng, hay tái sinh nền văn minh phương Tây. Cuối cùng, khi đế quốc La Mã phương Đông chấm dứt sự tồn tại của nó với thất bại của Constantinople vào năm 1453, nền văn minh đã khởi đầu ở Mycenaean Hi Lạp gần ba thiên niên kỉ trước vẫn tiếp tục phát triển.

William Weir/ 50 trận đánh thay đổi lịch sử thế giới

BÌNH LUẬN

Vui lòng nhập bình luận của bạn
Vui lòng nhập tên của bạn ở đây