Giai đoạn trung bộ của văn minh: Văn minh Egee (đảo Crete)

0
62

Năm 1900, một nhà bác học Anh cát lợi tên là Evans khai quật nhiều vùng trong đảo Crete, đã tìm ra được di tích cả một nền văn minh rực rỡ phát sinh vào khoảng 3000 năm trước Tây lịch.

Xét kỹ ra thì thấy văn minh này một mặt là sản phẩm của hai văn minh Ai cập và Lưỡng Hà hợp thành, một mặt lại là thủy tổ của văn minh Mycenes (do nhà bác học đức Schliemann khám phá ra năm 1870 trong lúc khai quật cổ tích ở các vùng Mycenes, Tyrinthe). Văn minh Mycenes thành lập khoảng 1580 trước Tây lịch, chính là thủy tổ trực tiếp của văn minh Hy Lạp lại là mẹ đẻ ra văn minh hiện đại của loài người. Xem vậy đủ rõ văn minh Egee đóng vai trò hệ trọng là ngần nào trong cuộc tiến hóa của nhân loại thượng cổ[1]. Nó lại càng hệ trọng hơn nữa khi ta được biết rằng văn minh Hy Lạp chính là do Ai cập và Lưỡng Hà gián tiếp cấu tạo nên mà sở dĩ đã tiến vượt hẳn lên một tầng, có những tính cách khác hẳn Ai cập và Lưỡng Hà, là chỉ bởi những ảnh hưởng của Ai cập và Lưỡng Hà chiếu tỏa ra đã trải qua sức nhào nặn của dân cư ở cù lao Crete. Vậy quá trình của sức nhào nặn này ra sao?

Vị trí đảo Crete trên Địa Trung Hải.
Vị trí đảo Crete trên Địa Trung Hải. Ảnh: Wikipedia

Điều kiện sinh hoạt. – Đảo Crete là một cù lao trong Địa Trung Hải, ba mặt tiếp cận với ba khu: Ai cập, Tiểu Á Tế Á và Hy Lạp. Diện tích 8000 cây số vuông, khí hậu ôn hòa. Trong đảo, không có con sông lớn nào chảy qua, các thung lũng cầy cấy được đều nhỏ hẹp, đất đai cũng không được phì nhiêu lắm. Cư dân đông đúc, đất lại chật chội trồng trọt không đủ ăn, nên phải tìm cách làm giàu ở ngoài mặt biển. Những điều kiện này đã hướng dân Crete vào cuộc đời hàng hải lấy thương mại làm phương tiện mưu sống quan trọng- có phần quan trọng hơn nông nghiệp. Theo truyền thoại ở đảo Crete thì ông vua đầu tiên được toàn dân tôn sùng (vua Minos) cũng là người đầu tiên đã sáng tạo ra một đoàn hải thuyền lớn và đã có tài trừ tiệt được những đám giặc bể vẫn phá phách các đảo trên biển Egee, khiến cho dân ở ven biển được an cư lạc nghiệp, trở nên trù phú (theo sử gia Hy Lạp Thuycidide).

Truyền thoại cổ này đủ tố giác tính cách thương nghiệp và thủy thủ của cuộc sinh hoạt ở đảo Crete- cũng như ở Trung Hoa truyền thoại về thần nông đã chứng tỏ rằng cư dân Trung Hoa vì lấy nông nghiệp làm gốc nên mới tạo ra cái biểu tượng hoang đường đó (ở Ai cập, truyền thoại về hoàng đế Menes trị thủy cũng tỏ rằng đối với dân Ai sự trị thủy là điều kiện cơ bản của cuộc sinh hoạt canh nông).

Kỹ thuật. – Bởi sinh nhai bằng thương mại trên mặt biển nên dân Crete sở trường nhất về kỹ thuật hàng hải. Còn phần lớn những kỹ thuật khác, họ đều học của Ai cập và Lưỡng Hà. Những chất đồng đỏ, đồng đen, sắt cũng toàn là mua của Lưỡng Hà cả. Từ khoảng giữa thiên niên kỷ thứ ba trước Tây lịch, họ đã đóng được những thuyền vận tải rất lớn, nhiều cột buồm, phần mũi cong hẳn lên, chạy cực kỳ là nhanh. Trong lúc người Ai cập chỉ mới dám đi lại ở vùng ven biển sát bờ từ miền đồng bằng đến Byblos thì người Crete đã táo bạo vượt ra khơi đi suốt từ Đông đến Tây trên Địa trung hải (đi qua Sicile, Ý đại lợi, Sardaigne đến tận Tây Ban Nha). Đi tới đâu là họ ghé bờ lập ra những cửa hàng buôn bán với người bản xứ, tổ chức những hải cảng chắc chắn để đỗ thuyền và mua bán hàng. Họ giữ phận vụ môi giới thương mại giữa Ai cập, Tiểu Á và các xứ ở Tây phương, mua những hóa phẩm công nghệ ở xứ tiên tiến đem đến các xứ hậu lạc đổi lấy nguyên liệu về bán lại cho các xứ nào cần đến.

Người Crete thường đem bán ra ngoài: dầu, rượu vang, bình vại đủ kiểu, khí giới bằng đồng đen (họ chuyên môn rèn đúc những khí giới đồng đen rất khéo léo). Họ là loạt người đầu tiên ở định cư một chỗ mà lại chế tạo ra được những cách vận tải đi rất xa. Họ cũng đầu tiên sáng kiến ra những cách đổi chác sau này phát triển làm ra văn minh thương nghiệp.

Tổ chức chính trị. – Cuộc hoạt động đã lấy thương mại làm gốc lại phát hiện tản mạn ra khắp các bờ biển của đảo, nên sự tổ chức chính trị cũng không thể nào có xu hướng tập trung được. Trong đảo chia ra nhiều khu, mỗi khu như một tiểu quốc. Các vua ở tiểu quốc không tỏ ra vẻ gì là độc đoán. Mỗi tiểu quốc có những quyền lợi thương mại chung với các nhà buôn trong khu vực của họ, lại có những quyền lợi chung với những tiểu quốc khác nên thường thường đối nội nhà vua chủ trương chính sách quân dân tương trợ mà đối ngoại thì theo thuyết “dĩ hòa vi quý”. Ngay khi các vua ở đô thị Cnosse, nhờ tài lực binh bị, thống nhất được các khu vực tự trị khác trong đảo, cũng chỉ giữ vai trò thượng quốc thôi chứ không thể sao tập trung được chính quyền và bắt các tiểu quốc thần thuộc hoàn toàn tòng phục. Tính cách của cuộc sinh hoạt hàng hải và hàng hải không đòi hỏi sự tập trung chính quyền như tính cách của cuộc sống nông nghiệp. Buôn bán thì cần để tư nhân được tự do sáng kiến  còn lợi cho cả toàn thể hơn là bắt nhắm mắt tuân theo thượng lệnh.

Sự hòa hảo giữa người đối với người đã đẻ ra một quan hệ hoàn hảo giữa thần linh và người. Cho nên giữa Crete tuyệt nhiên không có sự đè nén độc đoán của một đoàn thể tăng lữ nào. Đó là một trạng thái sinh hoạt rất tốt cho sức phát triển của nhân cách và của tư tưởng.

Tư tưởng và nghệ thuật. – Về đời sống tri thức của người Crete hiện nay chưa khám phá ra được nhiều chứng tích để cho ta am hiểu kỹ càng. Có đảo được những phiến đá thích chữ tượng hình nhưng chưa ai đọc được vì chữ ấy không giống chữ tượng hình ở Ai cập và Lưỡng Hà. Chỉ còn căn cứ được vào những bức họa, bức chạm còn sót lại để lý hội cuộc sống tinh thần của người Crete. Theo những biểu tượng mà họ vẽ và chạm ở các nơi tế tự thì có lẽ họ cũng theo một thứ tôn giáo tự nhiên và nhiễm tính cách ma thuật.

Dân Crete sở trường về nghệ thuật hội họa và trang sức. Ở đô thị Cnosse, có hẳn những công trường của hoàng phái lập ra chế tạo những lọ hoa có tranh vẽ hoặc chạm hình những tượng nhỏ bằng sứ hoặc ngà, những gươm dao bằng đồng đen, lưỡi có khảm vàng hoặc bạc, cán bằng thủy tinh hoặc đá mã não.

Về hội họa, các bức vẽ để trang hoàng cung điện vua chúa phần lớn là phỏng hình các loại thảo mộc, các loài động vật ở biển hoặc ghi chép các tiệc vui, các trò chơi, các cảnh tế lễ. Cũng có bức vẽ hình dung phụ nữ đài các thành Cnosse. Nhờ những bức hình này mà ta được biết phong tục phóng khoáng của thời Cnosse. Như bức vẽ tìm thấy trên tường lâu đài Cnosse, họa một thiếu nữ mặt mũi sáng sủa, mắt đen lay láy, tóc uốn thật lẳng lơ, mặc áo để hở cả ngực, sau lưng lại tết một múi lụa rất tình tứ thì không ai có thể ngờ đó là hình dung một người con gái sống trước đây ba bốn ngàn năm. Các nhà bác học khi đem bức học ấy bầy ở Viện bảo tàng Candie đã mệnh danh nó là “Thiếu nữ Ba lê” (La Parisienne).

Mảnh vỡ bức bích họa của một nữ vũ công
Mảnh vỡ bức bích họa của một nữ vũ công (Knossos, 1600–1450 BC). Ảnh: Wikipedia

Đặc tính của nghệ thuật Crete là mô phỏng đúng giống hệt thiên nhiên. Nghệ phẩm nào cũng rất phong phú sinh khí, tỏ ra nghệ sĩ đã quan sát tinh vi, chú trọng đến những hình ảnh thiết thực xúc động mạnh mẽ đến ngũ quan họ.

Người Crete còn chú ý đặc biệt đến nghệ thuật khiêu vũ và âm nhạc, thích hội hè luôn luôn, thích trò chơi hoạt động như chạy thi, đấu quyền, chế ngự bò mộng. Sau này người Hy lạp chịu ảnh hưởng rất sâu xa của trạng thái nghệ thuật ấy.

Tóm lại, văn minh Crete là văn minh của một giống người vừa sống cuộc đời thủy thủ buôn bán, ăn cướp vừa làm ruộng. Đó là một văn minh phức tạp, nhiều chất sống, nhiều sáng kiến. Đến khoảng 1500 trước Tây lịch, thì văn minh ấy bị các giống người man dã ở phương Bắc kéo đến tàn phá. Nhưng nó đẫ đủ sức và đủ thì giờ ảnh hưởng đến các vùng lân cận trong biển Egge, nhất là tỉnh Mycenes ở phía Đông Bắc cánh đồng Argor trong eo đất Argolide thuộc bán đảo Peloponese (Hy lạp). Văn minh Mycenes chỉ là một bản sao của văn minh Crete. Chính văn minh Mycenes này về sau, đã đẻ ra văn minh Hy lạp.

*

*           *

Thế là bao nhiêu ảnh hưởng của Ai cập và Lưỡng Hà, khi truyền sang đến đảo Crete thì đều biến thái đi hết. Ở kia kinh tế nông nghiệp, ở đây thương nghiệp. Ở kia là tập trung chính quyền, quân chủ thần thánh và độc đoán; ở đây là chính quyền phân tán, khoan hòa, thân dân. Ở kia là nghệ thuật quan định, tư tưởng bị tôn giáo bó thúc, nhân cách cá nhân bị đàn áp; ở đây là nghệ thuật tự nhiên, phóng khoáng, tư tưởng thiết thực, nhân cách cá nhân được tự do phát triển. Ở kia là khắc khổ, tôn nghiêm, trật tự cứng rắn, ở đây là vui sống, tương ái, tương trợ, và các giai cấp bình đẳng hơn. Ở kia xã hội có xu hướng tiến đến trạng thái trầm trệ nội tại; ở đây xã hội được mở rộng, các bộ quan năng luân lưu ảnh hưởng đến nhau dễ dàng để cùng tiến tới những hình thái cao hơn. Văn minh Egge đã báo hiệu văn minh Hy lạp vậy.

Ghi chú:

[1] Bởi đảo Crete thuộc biển Egee, tỉnh Mycenes ở ven biển Egee và một vài cù lao chịu sức ảnh hướng của đảo Crete đều nằm trong biển Egee, nên các nhà bác học gọi chung nền văn minh nẩy nở tại các nơi đó là văn minh Egee, hoặc văn minh tiền Hy Lạp (Civilisations prehelleniques)

Trương Tửu

Xem thêm:

BÌNH LUẬN

Vui lòng nhập bình luận của bạn
Vui lòng nhập tên của bạn ở đây